Bài 7. Kích động và phản ứng nội tại
Trang 39–43 trong sách in.
Ý chính
- Kích động gây hai hậu quả: tại chỗ và toàn thân. Bị đánh, bị a-xít rơi vào da, nhúng chân vào nước đá: tại chỗ bị tổn thương, và cả cơ thể phản ứng — tim nhanh, huyết áp tăng, đường máu tăng.
- Mọi kích động đều gây phản ứng giống nhau. Nguyên nhân khác nhau nhưng phản ứng toàn thân thường giống nhau: tim nhanh, mạch ở gan ruột thận thắt, huyết áp tăng, thở nhanh, tiêu hóa ngừng, nghẹn cổ; đường và ka-li trong máu tăng.
- Đường đi của kích động tới nội tạng. Kích động qua giác quan về thần kinh trung ương; vỏ não và trung tâm dưới vỏ (vùng dưới đồi giữ vai trò chủ yếu) xử lý rồi kích thích hệ giao cảm và các tuyến nội tiết, qua tuyến yên.
- Hai đợt phản ứng: tức thời và sau vài giờ. Đợt tức thời do a-đrê-na-lin tác động lên tim, mạch, nội tạng. Sau vài giờ, tuyến yên kích thích vỏ thượng thận tiết hóc-môn tác động lên chuyển hóa, có thể kéo dài nhiều ngày.
- Dị hóa rồi đồng hóa. A-đrê-na-lin huy động gli-cô-gen, tăng đường máu, dừng tiêu hóa (giai đoạn dị hóa); sau đó hóc-môn vỏ thượng thận tích trữ lại gli-cô-gen, gây dựng lại prô-tê-in (giai đoạn đồng hóa).
- Một ý nghĩ cũng đủ gây phản ứng. Kích thích không mạnh nhưng có ý nghĩa do kinh nghiệm cũng gây phản ứng, như nhìn một vật mà tưởng là rắn độc; lo âu, chờ đợi căng thẳng, tưởng tượng nguy cấp cũng vậy.
- Kích động tâm lý xã hội và 'stress'. Tức giận, bực mình, căng thẳng, lo hãi đều gây phản ứng trong nội tạng. Y học gọi chung các kích động mạnh, vật chất hay tâm lý, gây phản ứng nội tạng, nội tiết là kích ứng (stress).
- Con mèo gặp con chó. Mèo gặp chó: tim nhanh, huyết áp, đường máu tăng, lông dựng — chuẩn bị cho cơ bắp đánh nhau hay bỏ chạy. Người gặp cọp cũng vậy.
- Người trong cuộc họp: phản ứng mà không được dùng. Đối thủ của người thường là người khác; giận mấy cũng chỉ đấu khẩu, bề ngoài vẫn phải tươi cười, ngồi yên. Mọi biến động nội tạng, nội tiết thành vô dụng; kéo dài hay lặp lại sẽ gây rối loạn.