Bài 3. Hoạt động của thần kinh
Trang 19–26 trong sách in.
Ý chính
- Thần kinh chỉ đạo mọi cơ quan. Mọi cơ quan làm việc trao đổi chất và năng lượng đều do thần kinh chỉ đạo. Vỏ não có hơn 10 tỷ tế bào thần kinh (nơ-ron); mỗi nơ-ron có thân và các tua nối với tế bào khác; tua dài kết lại thành các trung tâm, dây thần kinh nối trung tâm với cơ quan.
- Tín hiệu đi qua các trạm về trung tâm, rồi lệnh truyền ra. Tín hiệu từ khắp cơ thể hay từ bên ngoài theo dây thần kinh về các trạm rồi đến trung tâm; các trung tâm phối hợp xử lý rồi truyền tín lệnh ra cho cơ quan hoạt động.
- Não bộ và tủy sống là thần kinh trung ương. Thần kinh trung ương gồm não bộ trong sọ và tủy sống trong ống sống. Vỏ não bao trùm bên ngoài; bên dưới có các trung tâm chuyên một việc như điều khiển tim đập, hơi thở; có một hệ mạng lưới rải nhiều chỗ.
- Hai hệ thần kinh: vận động – suy nghĩ, và thần kinh thực vật. Một hệ điều khiển vận động bên ngoài và hoạt động cao cấp như tư duy, tình cảm. Một hệ là thần kinh thực vật, điều khiển nội tạng và mạch máu, gồm giao cảm và phó giao cảm. Hai hệ hoạt động liên đới.
- Thần kinh làm cơ thể thành một thể thống nhất. Nhờ thần kinh, các cơ quan thích nghi với hoạt động của nhau, làm cơ thể thành một khối thống nhất.
- Chỗ nối xi-náp: như hai bàn tay nắm lấy nhau. Tua các nơ-ron nối với nhau nhưng không dính liền. Tín hiệu tới chỗ nối tạo ra hóa chất trung gian, hóa chất này gây ra luồng điện để tín hiệu đi tiếp.
- Phản xạ đơn giản: bị đâm thì rụt tay. Da cánh tay bị đâm, cảm giác truyền về tủy sống; từ tủy sống có lệnh truyền cho cơ bắp rút tay lại.
- Trời nóng: ba phản ứng giữ nhiệt độ bên trong. Da cảm thấy nóng, tín hiệu về tủy sống, lên trung tâm dưới vỏ não và vỏ não; lệnh truyền ra: mạch dưới da giãn để tỏa nhiệt, tuyến mồ hôi toát mồ hôi, cơ hô hấp hoạt động mạnh hơn; nhờ vậy nhiệt độ bên trong không đổi.
- Mọi nội tạng nối với trung tâm qua giao cảm và phó giao cảm. Toàn bộ nội tạng (tim, phổi, dạ dày, ruột, gan, thận, bàng quang, tử cung, các tuyến…) cùng các động mạch đều được sợi giao cảm và phó giao cảm nối với các trung tâm.
- Tín hiệu nội tạng về trung tâm, lệnh ra cho cơ trơn. Khi dạ dày nhận thức ăn hay phổi căng lên, tín hiệu về trung tâm; từ đó lệnh truyền ra làm cơ trơn nội tạng hoạt động, ngừng, co thắt hay giãn; tuyến tiêu hóa tiết nước bọt, dịch vị.
- Vận mạch: mạch thắt lại hay nở ra. Động mạch nhận lệnh thì thắt nhỏ lại làm huyết áp tăng, hoặc giãn ra cho máu dồn về. Mạch thắt hay nở có vai trò rất quan trọng trong điều chỉnh; thành động mạch có lớp giữa chứa sợi cơ trơn.
- Cơ trơn co thắt vì kích động cũng gây rối loạn. Cơ trơn ở nội tạng và động mạch co thắt hay giãn ra do kích động từ thần kinh cũng là nguyên nhân của nhiều rối loạn ở các cơ quan.
- Tim có trung tâm điều khiển: tăng tốc và kìm hãm. Tim bóp nhanh hay chậm, có khi ngừng, đều do hệ sợi thần kinh từ các trung tâm ở hành tủy điều khiển, với một đường tăng tốc và một đường kìm hãm.
- Hơi thở nhận tín hiệu từ mắt, mũi, phổi…. Trung tâm hô hấp ở hành tủy nhận tín hiệu từ mắt, mũi, khí quản, phổi rồi truyền lệnh cho cơ hoành, cơ liên sườn; mọi tín hiệu ấy đều tác động đến hơi thở.