Bài 2. Sự trao đổi chất và năng lượng
Trang 17–19 trong sách in.
Ý chính
- Chuyển hóa có hai chiều: đồng hóa và dị hóa. Sau khi tiêu hóa, chất vào máu rồi biến hóa tiếp. Biến thành chất xây dựng tế bào là đồng hóa; phân giải thành khí các-bô-nic, u-rê để thải ra và phát năng lượng là dị hóa.
- Trao đổi chất không bao giờ ngừng. Trao đổi chất và tạo năng lượng diễn ra liên tục ở mọi sinh vật. Chất dùng để xây dựng tế bào và dự trữ; năng lượng dùng để tác động ra ngoài, cho hoạt động bên trong và để giữ nhiệt.
- Đốt cháy ở nhiệt độ cơ thể nhờ chất men. Năng lượng có được nhờ một kiểu ô-xy hóa đặc biệt có chất men (en-zym) trong tế bào tham gia, nên sự đốt cháy xảy ra ở nhiệt độ không làm hại cơ thể.
- Cơ bắp: nhiều nhất 30% thành sức, hơn 70% thành nhiệt. Cơ bắp biến hóa năng thành cơ năng và nhiệt năng; nhiều lắm 30% thành cơ năng, hơn 70% thành nhiệt.
- ATP là nguồn năng lượng chủ yếu, nạp lại khi cơ nghỉ. Phân tử ATP có ba gốc phốt-phát; bỏ ra một gốc thì thành ADP và tạo ra năng lượng. Khi cơ ngừng hoạt động, ADP phản ứng với một chất phốt-phát khác để thành ATP trở lại.
- Thức ăn tích năng lượng, được chuyển vào ATP. Glu-xít, li-pít, prô-tê-in đều chứa năng lượng; qua nhiều bước biến hóa, năng lượng ấy được dùng để tạo ra ATP.
- Thiếu ô-xy sinh a-xít lactic, gây mệt. Phổi cung cấp không đủ ô-xy thì a-xít lactic tạo ra nhiều, gây mỏi mệt; đủ ô-xy thì quá trình ô-xy hóa không để a-xít lactic tích lại.
- Mỗi phản ứng có một chất men riêng. Ngoài glu-xít, li-pít, prô-tê-in, cả chất khoáng, nước, vi-ta-min cũng được chuyển hóa; các quá trình liên quan với nhau. Mỗi phản ứng được xúc tác bởi một chất men đặc thù, chỉ kết hợp với một phân tử nhất định.
- Rối loạn chuyển hóa là 'tổn thương sinh hóa'. Bất kỳ rối loạn nào trong chuyển hóa của chất này chất nọ đều gây mất cân bằng, mất ổn định; tác giả gọi đó là 'tổn thương sinh hóa', có thể dẫn tới bệnh.
- Sơ đồ tổng hợp các quá trình chuyển hóa. Sơ đồ ở tr.19: prô-tê-in (qua a-xít a-min), li-pít (qua gli-xê-rôn, a-xít béo), glu-xít (qua gli-cô-gen) cùng đổ về một đường ô-xy hóa chung, tạo ra năng lượng dưới dạng ATP và nhiệt.
- Thiếu ô-xy thì phải ngưng, rồi trả nợ ô-xy. Thiếu ô-xy, gli-cô-gen bị phân hủy dở dang sinh a-xít lactic làm cơ không làm việc tiếp được. Ngưng vận động rồi vẫn phải thở nhiều để trả hết 'nợ ô-xy', tim phổi mới trở lại bình thường.